İşçilik alacağı davalarında birden fazla alacak kalemi söz konusudur. Bu alacak kalemlerinden bazılar Feshe Bağlı İşçi Alacakları olup bazıları ise Feshe Bağlı Olmayan İşçi Alacaklarıdır.
Feshe Bağlı İşçi Alacakları şu şekildedir;
- Kıdem tazminatı,
- İhbar tazminatı,
- Yıllık izin ücreti alacağı,
- Kötü niyet tazminatı vs.
Feshe Bağlı Olmayan İşçi Alacakları şu şekildedir;
- Ücret,
- Fazla mesai ücreti,
- Ulusal bayram ve genel tatili ücret alacağı,
- Hafta tatili ücret alacağı vs.
- AGİ alacağı
İşçinin, iş güvenliği hükümlerinin kapsamına girebilmesi için;
- İşyerinde toplam 30 veya daha fazla işçi çalışıyor olması ve
- İşçinin en az 6 aydır o işyerinde çalışıyor olması gerekir.
İşçi, iş güvenliği kapsamına giriyorsa öncelikle işe iade davası açma hakkına sahip olur. İşe iade davası, işçi işten çıkarıldıktan sonra otuz gün içinde açılmalıdır.
İşçi alacakları, iş sözleşmesi devam ederken yani işçi çalışırken ya da iş sözleşmesinin feshinden sonra doğan birtakım parasal haklardır. Bu alacaklardan kıdem, ihbar, yıllık izin ücreti, kötü niyet tazminatı feshe bağlı alacaklardır. Ücret, fazla mesai, UBGT (Ulusal Bayram ve Genel Tatil), hafta tatili alacakları feshe bağlı değildir, işçi çalışırken hak kazanır ve talep edebilir. İşçi alacakları ve tazminat davaları için 01.01.2018 tarihinde zorunlu arabuluculuk şartı getirilmiştir. Buna göre başvurucu taraf öncelikle arabulucuya başvurusunu yapacak, uzlaşamamaları durumunda tutanakla birlikte ancak dava açabilecektir.
KIDEM TAZMİNATI
Kıdem tazminatı alacağına ilişkin daha detaylı bilgi ayrı bir makalemizde belirtilmiş olmakla beraber, gerekli şartlar şunlardır;
- 4857 Sayılı İş Kanununa Tabi İşçi Olmak
- En az bir yıl çalışmış olmak
- Söz konusu iş sözleşmesinin iş kanununda belirtilen nedenlerden birisi ile sonlandırılması,
Kıdem tazminatı olarak her yıl için 1 aylık giydirilmiş brüt ücret tutarında tazminat verilir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.
Kanunda Kıdem Tazminatı Ödenmesi Gereken Başlıca Haller;
- İş sözleşmesinin işçi tarafından haklı nedenle feshedilmesi
- Bağlı bulundukları kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla işten ayrılması
- İşçinin muvazzaf askerlik nedeniyle işten ayrılması
- Kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi
- İşçinin ölümü sebebiyle iş akdinin son bulması
- Sigortalılık süresini (15 yıl) ve prim ödeme gün sayısını (3600) tamamlayarak, yaş koşulu nedeniyle emeklilik hakkını kazanamamış olsa bile kendi istekleri ile işten ayrılmaları nedeniyle.
Kıdem Tazminatı Ödenmeyecek Haller İse;
- İşçinin kendi rızası ile işten ayrılması (istifa, tek taraflı fesih)
- İşverenin iş akdini haklı nedenle sonlandırması
İHBAR TAZMİNATI
4857 sayılı İş Kanunu uyarınca iş sözleşmesini feshetmeden önce bildirim sürelerine uyulmaması durumunda ödenecek tazminat ihbar tazminatıdır.
- 6 aya kadar süren çalışmalarda 2 hafta,
- 6 aydan 1,5 yıla kadar süren çalışmalarda 4 hafta,
- 1,5 yıldan 3 yıla kadar süren çalışmalarda 6 hafta,
- 3 yıldan uzun süren çalışmalarda 8 haftadır.
Bildirim sürelerine uymayan taraf belirtilen sürelere ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. 25.10.2017 tarihinden itibaren bu tarihten sonra yapılan fesihlerde ihbar tazminatı için zamanaşımı süresi fesih tarihinden itibaren 5 yıldır. 25.10.2017 tarihinden önce iş akdinin feshedilmiş olması durumunda ise ihbar tazminatı için zamanaşımı süresi fesih tarihinden itibaren 10 yıldır.
YILLIK İZİN ÜCRETİ ALACAĞI
Deneme süresi de dahil en az 1 yıl çalışmış olan işçi yıllık izne hak kazanır. Yıllık izin, işçinin dinlenebilmesi için öngörülmüş çalışmadan ücrete hak kazandığı bir zaman dilimidir.
- Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara 14 günden,
- Beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara 20 günden,
- On beş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara 26 günden az olamaz.
Bununla birlikte 18 ve daha küçük yaştaki işçilerle, 50 ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz. Yıllık izin hakkından vazgeçilemez.
01.07.2012 tarihinden önce sona eren iş sözleşmelerinde yıllık ücretli izin alacakları 5 yıllık zamanaşımına tabidir. 01.07.2012 ile 25.10.2017 tarihleri arasında sona eren iş sözleşmelerinde yıllık ücretli izin alacakları 10 yıllık zamanaşımına tabidir. 7036 Sayılı Kanun ile 25.10.2017 tarihinden itibaren sona eren iş sözleşmelerinde yıllık ücretli izin alacakları 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
Yıllık izin süreleri iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir. İşverence bu izin hakkının işçiye kullandırılması zorunludur. Yıllık ücretli izin alacağı iş akdinin feshiyle muaccel olur. Yıllın izin kanuni bir hak olup yıllık ücretli izin alacağının talep edilmesi için iş akdinin haklı veya haksız nedenle feshedilmesinin bir önemi yoktur.
Yıllık izin hakları kullanılmadığında o yılın yıllık izin hakkının sona ermesi gibi bir durum söz konusu değildir. Kullanılmayan yıllık izin süreleri birikmeye devam eder ve sözleşme ilişkisi bitene kadar işveren tarafından bu izinlerin kullandırılması gerekir. Aksi halde sözleşme ilişkisi sona erdiğinde kullanılmayan yıllık izin sürelerinin tamamı alacağa dönüşür ve bu yıllık ücretli izin alacağını işverenden talep etme hakkı doğar.
ÜCRET ALACAĞI
Ücret ve ücretin ödenmesi İş Kanunu m.32’de düzenlenmiştir. Genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. Ücret iş sözleşmesinin esaslı unsurlarından biri olup, işçinin yaptığı iş karşılığında işveren tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. Ücret en geç ayda bir ödenir.
İş sözleşmelerinin sona ermesinde, işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur. İşçinin ücret alacağını talep edebilmesi için iş sözleşmesinin sona ermiş olması gerekmeyip, sözleşmenin devamı sırasında da işçi ödenmeyen ücret alacaklarını işverenden talep etme hakkına sahiptir.
Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. Faiz oranının tespitinde kamu-özel banka ayrımı yapılmamaktadır. Davacı tarafça talep edilmese dahi; ücret alacağında mevduata uygulanacak en yüksek faiz oranı dikkate alınır. Faiz başlangıcı; işverenin temerrüde düşürüldüğü tarihtir.
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu 5 yıllık zamanaşımı süresi ücret alacağının muaccel olması ile işlemeye başlar. Aylık ücretler için zaman aşımı, her bir ayın ücretinin muaccel olduğu tarihten itibaren ayrı ayrı işlemeye başlar.
KÖTÜ NİYET TAZMİNATI
İş güvencesine tabi olmayan işçinin, işveren tarafından fesih hakkını kötüye kullanarak iş sözleşmesini feshetmesi halinde işçiye bildirim süresinin 3 katı tutarında tazminat ödenir. Belirli süreli sözleşmelerde kötü niyet tazminatı söz konusu olmaz. Örnek vermek gerekirse kadın işçinin hamileliği dolayısıyla iş sözleşmesini fesheden işveren söz konusu tazminatı ödemek zorundadır. Burada ispat yükü kötü niyet iddiasında bulunan işçiye aittir.
25.10.2017 tarihinden itibaren, bu tarihten sonra yapılan fesihlerde kötü niyet tazminatı için zamanaşımı süresi fesih tarihinden itibaren 5 yıldır. 25.10.2017 tarihinden önce iş akdinin feshedilmiş olması durumunda ise kötü niyet tazminatı için zamanaşımı süresi fesih tarihinden itibaren 10 yıldır.
FAZLA MESAİ ALACAĞI
Fazla çalışma, haftalık yasal iş süresinin dışında yapılan çalışmanın adıdır. İş Kanunu madde 63’e göre çalışma saati haftada en çok 45 saattir. Bu saatler aksi kararlaştırılmadıkça haftanın günlerine eşit olarak bölünür. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai olarak adlandırılır. İşveren her takvim yılı başında işyerlerinde fazla çalışma yaptıracakları işçilerin yazılı onayını veya muvafakatini alma zorunluluğu bulunmaktadır. Fazla mesai ücretlerini talep edebilmek için iş sözleşmesinin feshine gerek yoktur. Hak doğduğu an işçi talep edebilir. 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre iş sözleşmesinin feshi tarihi değil hakkın doğduğu yani işçinin ücreti talep ettiği tarihten itibaren işlemeye başlar. İşçinin fazla mesai saatlerinde çalışabilmesi için onayının alınması zorunluluğu bulunmaktadır. İşçi bu alacaklarını iş akdinin feshini beklemeden talep edebilmektedir.
- Günlük çalışma süresi en fazla 11 saattir. 11 saati aşan çalışmalar, haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa da fazla çalışma sayılır.
- Gece çalışmaları ise 7,5 saatten fazla olamaz. Yine 7,5 saati aşan çalışmalar haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa da fazla çalışma sayılmaktadır.
- Çalışma süresi yıllık olarak da 270 saati aşamaz. 270 saatin aşılması durumunda ise fazla saatler için aylık değerlendirme yapılmaktadır. 270 saat bütün olarak değil 12 aya bölünerek yani aylık 22,5 saat üzerinden değerlendirilir ve bu 22,5 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir.
- 4857 sayılı İş Kanunu gereğince fazla süreli çalışma ücreti ise %25, fazla mesai ücreti %50 zamlı ödenmesi gerekmektedir.
Fazla mesai alacaklarının talep edilebilmesi için iş akdinin feshedilmişi olması gerekmeyip, iş akdinin devam ettiği zaman diliminde de işverenden fazla mesai alacakları talep edilebilmektedir.
ULUSAL BAYRAM GENEL TATİL (UBGT) ÜCRETİ ALACAĞI
İşçi ulusal bayram ve genel tatillerde çalışmazsa o günün ücretini hakkeder.
Ulusal Bayram ve Genel Tatil günleri şunlardır; 1 Ocak Yılbaşı, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, 1 Mayıs İşçi Bayramı, 19 Mayıs Gençlik Bayramı, 15 Temmuz Demokrasi Günü, 30 Ağustos Zafer Bayramı, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, Ramazan ve Kurban Bayramıdır.
UBGT alacaklarının talep edilebilmesi için iş sözleşmesinin feshedilmiş olması gerekmeyip, sözleşmenin devam ettiği zaman diliminde de işverenden UBGT alacakları talep edilebilmektedir.
Ulusal Bayram ve Genel Tatil günlerinde yapılan çalışmanın ispatı işçinin üzerinde, çalışmanın karşılığının ödendiğinin ispatı ise işveren üzerindedir. Ulusal Bayram ve Genel Tatil günlerinde çalışma yapıldığı tanık dahil her türlü delille ispatlanabilmektedir. Ancak yazılı delil olmaksızın tanıkla ispatlanan UBGT çalışma ücretleri için Yargıtay içtihatlarıyla hakkaniyet/takdiri indirim(genellikle %30 oranında) yapılmaktadır.
İşçi bu günlerde Çalışırsa ayrıca çalıştığı için de bir günlük ücrete hak kazanacağı için ulusal bayram ve genel tatilde 2 yevmiye alacağı açıktır. UBGT ücreti alacağının zamanaşımı 5 yıldır. Bu zamanaşımı da çalışmanın yapılmasından sonra işlemeye başlar.
HAFTA TATİLİ ÜCRETİ ALACAĞI
Bir işçinin 7 günlük bir zaman dilimi içerisinde kesintisiz 1 gün dinlenme hakkı vardır. Bu tatil gününde işçi çalışmadan ücrete hak kazanır. Çalışması durumunda fazla mesai yaptığı için 1,5 katını da hakkeder ve toplam günlük ücretinin 2,5 katı tutarında bir ücret alır. Haftalık tatil ücretinin zamanaşımı da 5 yıldır bu da hak doğumundan itibaren işlemeye başlar.
Hafta tatilinde yapılan çalışmanın ispatı işçinin üzerinde, çalışmanın karşılığının ödendiğinin ispatı ise işveren üzerindedir.
ASGARİ GEÇİM İNDİRİMİ
AGİ, 01.01.2008’den itibaren zorunlu hale gelen, işçinin kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu ailesi çocukları için devletin uyguladığı bir gelir vergisi indirimidir. AGİ hesaplamasında işçinin medeni hali, çocuk sayısı, asgari ücretin yıllık brüt ücreti gibi etkenler dikkate alınır.
İŞ KAZASI, MESLEK HASTALIĞI TAZMİNATI
İş kazası geçiren işçinin, maddi ve manevi olarak uğradığı zararlara karşılık alabileceği işçi alacakları (tazminat) olarak tanımlanmaktadır. Bu kapsamda;
- Cenaze giderleri (ölüm halinde),
- Ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar (ölüm halinde),
- Tedavi giderleri,
- Çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar,
- Kazanç kaybı,
- Ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar,
Talep edilebilir.
